Tajemnice ulicy 20 Stycznia

Fot.1

    To miejsce jest jednym z najpiękniejszych w Bydgoszczy. Chyba na żadnej innej ulicy nie znajdzie się tylu elementów różnych stylów architektonicznych, od Art Nouveau, neobaroku, eklektyzmu, secesji, po modernizm. W tym zakątku znajdują się także dwa ważne dla Bydgoszczy pomniki: pierwszy to Łuczniczka naprzeciwko Teatru Polskiego. Drugim ważnym pomnikiem jest rzeźba Henryka Sienkiewicza. Ulica o długości około 550 m wcina się w Dzielnicę Muzyczną i w Park im. Kochanowskiego. Jej południowy koniec jest uwieńczony gmachem Akademii Muzycznej i Filharmonii Pomorskiej. Jednak budynki i pomniki to nie wszystko. W artykule zaznaczono nazwiska osób, które przez lata tworzyły to miejsce, tu mieszkali i pracowali. I pomyśleć, że lista osób z czasem staje się o wiele dłuższa... Zapraszam do lektury artykułu Janusza Umińskiego pt. "Ulica 20 stycznia 1920 roku", który ukazał się w Kalendarzu Bydgoskim na rok 1999, R.32, s.209.

Fot. 2

    Ulica nosząca dziś nazwę 20 Stycznia 1920 roku wytyczona została wraz z sąsiednimi: Ignacego Paderewskiego, Zamojskiego, Chodkiewicza u schyłku XIX wieku, gdy rozwój przestrzenny miasta skierował się na północ. Jej zabudowę rozpoczęto wzniesieniem w 1903 roku narożnikowego budynku nr 2 (*37) u zbiegu al. Adama Mickiewicza (ówczesnej Bülowstrasse) w stylu Art Nouveau. Największy ruch budowlany przy ulicy przypadł na lata 1905-1907 i 1910-1912, a następnie w końcu lat trzydziestych.

    Pierwotnie nosiła nazwę Goethego (Goethestrasse). Uchwałą Rady Miejskiej z dnia 13 września 1921 roku przemianowana została, na pamiątkę daty przejęcia miasta przez Wojsko Polskie, na 20 Stycznia 1920 roku. Podczas okupacji niemieckiej przywrócona została nazwa Goethestrasse. Po II wojnie światowej ponownie nosiła nazwę 20 Stycznia 1920 roku. W roku 1948 władze komunistyczne zmieniły ją na 24 Stycznia 1945 roku upamiętniając datę "wyzwolenia" miasta spod okupacji niemieckiej. W 1991 roku, po przemianach społeczno-politycznych 1989 roku, Rada Miejska uchwałą z dnia 26 czerwca (nr 16/168/91) przywróciła nazwę ulicy upamiętniającą oswobodzenie miasta z rąk zaborcy pruskiego.

    Ulica prowadzi od południa od zbiegu z ul. Juliusza Słowackiego w kierunku północno-wschodnim do ulicy Karola Chodkiewicza.
    W okresie międzywojennym szereg parcel było jeszcze niezabudowanych. Na niektórych wzniesiono nowe domy, charakterystyczne dla budownictwa międzywojennego, inne zostały zabudowane dopiero w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Do roku 1931 numeracja domów biegła kolejno lewą stroną od ul. Juliusza Słowackiego do ul. Karola Chodkiewicza, by powrócić przeciwną do ul. J. Słowackiego. W oparciu o Rozporządzenie Prezydenta Miasta z dnia 12 lutego 1931 roku, począwszy od 21 czerwca 1931 roku wprowadzona została sukcesywnie zmiana numeracji domów na terenie miasta, według zasady: nieruchomości położone przy lewej stronie ulicy - numery nieparzyste, przy prawej - numery parzyste. W niniejszym artykule przedstawiając ciekawsze architektonicznie kamienice i losy mieszkających w nich osób przyjęto numerację obowiązującą od 1931 roku, dawną podając w nawiasie (*).
    Ulica, od zarania swego istnienia, była zamieszkana w dużym stopniu przez ludzi wolnych zawodów, nauczycieli, literatów, wojskowych.

Fot. 3

    Kierując się do ulicy Karola Chodkiewicza, oznaczony w 1922 roku numerem *1,u zbiegu 20 Stycznia 1920 roku z ul. J. Słowackiego 7, stoi gmach Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego wzniesiony w latach 1903-1906 według projektu arch. E. Saitzwedela z przeznaczeniem na siedzibę starostwa. Do 1919 roku mieściło się w nim pruskie starostwo powiatowe (Landratsamt), a w latach 1920-1939 starostwo powiatowe bydgoskie. Funkcje starostów w okresie międzywojennym pełnili kolejno: w latach 1920-1927 Stanisław Niesiołowski (1880-1927), dr Józef Bereta, dr Józef Nowak i jako ostatni w latach 1936-1939 Julian Suski (1894-1978), którzy mieszkali w gmachu starostwa.

 

Fot. 4

    W okresie okupacji ponownie mieścił się Landratsamt, po II wojnie światowej budynek był siedzibą najpierw starostwa, a potem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej. Wraz z likwidacją w 1975 roku powiatów, obiekt po adaptacji, przejęła Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego

 

Fot. 5

    Kolejna parcela ogrodzona wysokim murem - nr 1 (*2) - stanowi ogród na zapleczu Klasztoru Sióstr Klarysek od Wieczystej Adoracji usytuowanego przy ul. Gdańskiej nr 56. Klasztor utworzony został w Bydgoszczy 14 września 1925 roku. Zgodnie z regułą trwa w nim wieczysta adoracja Najświętszego Sakramentu. 

    W eklektycznym domu nr 3, wzniesionym ok. 1905 roku przez Fritza Weidnera, w mieszkaniu nr 2 po II wojnie światowej mieszkała nauczycielka Janina Sztajgerwald (1903-1979), w okresie międzywojennym dyrektorka Prywatnego Humanistycznego Gimnazjum Żeńskiego. W domu pod nr 5 (*4), wybudowanym w stylu Art Nouveau z elementami secesji, wg projektu miejskiego radcy budowlanego Carla Meyera mieszkali w latach dwudziestych adwokaci dr Michał Nieć i dr Zdzisław Szwaykowski, prowadzący kancelarię adwokacką przy ul. Gdańskiej 18, a w latach trzydziestych m.in. ziemianin hr. Jan Bniński, adwokaci Antoni Szeszycki i Wacław Sawicki. Ten ostatni także po II wojnie światowej, działając w PSL.

    W domu pod nr 7, w eklektycznej kamienicy z 1909 roku, wybudowanej wg projektu arch. Alfreda Schleusenera, zamieszkiwał w latach dwudziestych lekarz powiatowy dr Józef Górski, a od połowy lat dwudziestych w mieszkaniu nr 4 znany kupiec bydgoski Bronisław Kentzer właściciel Hurtowni Bławatów przy ul. Długiej. W ostatnich latach przed II wojną światową (1936-1938) zbudowano w stylu architektury funkcjonalnej lat trzydziestych XX wieku (proj. arch. Jan Kossowski) dom pod nr 9. Po wojnie, w latach 70. i 80. XX w. mieścił się w nim Oddział Pomorski Polskiej Agencji Prasowej (PAP), której wieloletnim kierownikiem był znany poeta bydgoski Kazimierz Hoffman.
    Następne numery u zbiegu z aleją Adama Mickiewicza stanowiły ogród należący do niemieckiego teatru "Deutsche Bühne". W latach 1947-1948 na terenie ogrodu stanowiącego zaplecze kawiarniane wspomnianego teatru zbudowany został wg projektu arch. Alfonsa Licznerskiego (1902-1976), wieloletniego urbanisty miejskiego i działacza społecznego, budynek Teatru Polskiego, oddany do użytku w 1949 roku. Teatr Polski, restytuowany po latach okupacji w marcu 1945 roku, wystawiał sztuki najpierw w salach "Deutsche Bühne", potem w sali Teatru Kameralnego przy ul. Grodzkiej. W latach 1947-49 Teatr Miejski, od 1960 roku - po kolejnych zmianach nazwy i struktury organizacyjnej - powrócił do nazwy Teatr Polski. W gmachu teatru odbywały się też przedstawienia bydgoskiej opery. Założona w 1956 roku przy Towarzystwie Muzycznym w Bydgoszczy jako Studio Operowe, przekształcone w 1959 roku w Teatr Muzyczny Opery i Operetki, upaństwowiony w następnym roku, działała w latach 1964-1981 jako Opera i Operetka, później Państwowa Opera, obecnie Opera Nova.
    Po przeciwległej stronie ulicy 20 Stycznia 1920 roku - na parcelach nr *38-48 stanowiących własność gminy miejskiej, położony jest w prostokącie ulic: 20 Stycznia 1920 roku - aleja A. Mickiewicza - I. Paderewskiego - gmach Filharmonii Pomorskiej, park im. Jana Kochanowskiego o powierzchni 2,8 ha, założony w 1901 r. wg proj. Konrada Neumanna w stylu parku krajobrazowego; bogaty w drzewa i krzewy ozdobne (ok. 80 gatunków) m.in. limby, jawory, wiązy górskie, topole, wierzby płaczące i kasztanowce. 

Fot.6

    W północno-zachodniej części parku, vis a vis teatru, na prostokątnym klombie stoi posąg "Łuczniczki" dwumetrowej wysokości, dzieło berlińskiego rzeźbiarza Ferdynanda Lepcke'go odsłonięty 18 października 1910 roku w kawiarni-ogrodzie "Teatralce" opodal ówczesnego gmachu Teatru Miejskiego nad Brdą. Fundatorem posągu był bydgoski potentat finansowy, tajny radca komercjalny Lewin Louis Aronsohn (1850-1928).

 

Fot. 7

    W południowo-zachodnim skraju parku - opodal Filharmonii - znajduje się granitowy pomnik Henryka Sienkiewicza zrealizowany w 1968 roku wg proj. art. rzeźb. prof. Stanisława Horno Popławskiego. W tym miejscu stał pomnik pisarza dłuta art. rzeźb, prof. Konstantego Laszczki (1865-1956), wzniesiony jako pierwszy w kraju pomnik Henryka Sienkiewicza i odsłonięty 31 lipca 1927 roku przez prezydenta RP prof. Ignacego Mościckiego, a zniszczony przez hitlerowców w pierwszych dniach września 1939 roku. Wokół gmachu Filharmonii i w parku rozciąga się pierwsza w Polsce parkowa galeria rzeźby (1976), na którą składa się 14 pomników światowej sławy kompozytorów i wirtuozów.

 

Fot. 8

    Narożnik alei A. Mickiewicza i 20 Stycznia 1920 r. nr 17 (*10) zajmuje dom w stylu Art Nouveau z elementami secesyjnymi zbudowany w latach 1905-1906 wg projektu arch. Paula Böhma (pierwszego właściciela kamienicy). Obiekt odznacza się ciekawą architekturą oraz bogatym wystrojem wnętrz i sztukateriami. Ujęty jest w rejestrze zabytków. W latach 1923-1939 mieszkał w nim m.in. budowniczy miejski inż. Wiktor Zabielski, a w latach po II wojnie światowej Konstanty Ceceniowski (1891-1974), inżynier rolnik, szef administracji rolnictwa i reform rolnych w województwie pomorskim, po wojnie adiunkt w instytutach rolniczych w Bydgoszczy. W kolejnym domu 19 (*11) mieszkał w latach 1923-1926 dr Antoni Turzyna-Prus, malarz Bronisław Bartel i Karol Stark, znany kupiec bydgoski, prowadzący przy ul. Gdańskiej 42-43 (w miejscu dzisiejszego Domu Towarowego "Rywal") sklep z artykułami żelaznymi i narzędziami, a po wojnie notariusz Stanisław Janicki, wieloletni działacz Polskiego Związku Żeglarskiego. Dom nr 21 (*11 a) z przejazdem bramnym stanowił własność Erwina Wodke’go, współwłaściciela przedsiębiorstwa przewozowego "F. Wodtke. Międzynarodowe Transporty Mebli". Stajnie i magazyny mieściły się na zapleczu budynku pomiędzy ul. 20 Stycznia, a ul. Gdańską. Jego brat, kupiec Kurt Wodtke mieszkał pod nr *33. W domu pod nr 23 (*12) mieszkali nauczyciele gimnazjalni: Aleksander Brückner i Julia Herdin, a także budowniczy Leon Niestrawski. W domu pod nr 25 (*13) mieszkał budowniczy, przedsiębiorca budowlany inż. Antoni Jaworski, do czasu wybudowania wg własnego projektu willi przy ul. Jagiellońskiej, do której się następnie przeprowadził. Po II wojnie światowej wiele lat mieszkał ks. prałat E. Wiśniewski, proboszcz parafii pw. św. Piotra i Pawła przy pl. Wolności, którego działania zapobiegły zburzeniu kościoła w latach czterdziestych. Właścicielem domu nr 27 (*13 a) był Emil Dietmann, właściciel firmy "A. Dittmann T. z o.o. Artykuły piśmienne i biurowe, drukarnia i introligatornia" przy ul. Marszałka Focha 6. Numery *17-23 stanowiły w latach dwudziestych place budowlane. W latach 1949-1950 zbudowano w tzw. systemie zorowskim (Zarząd Osiedli Robotniczych) budynki pod numerami 31-33. Pierwszy z nich przeznaczony dla pracowników Wojewódzkiej Komisji Planowania Gospodarczego, której narożny obiekt u zbiegu z ul. Zamojskiego nr 2 wzniesiono równocześnie. Obecnie mieści się redakcja "Gazety Pomorskiej" i "Expressu Bydgoskiego (red.).

 

Fot. 9

    W budynku narożnym w zwartej zabudowie ulic, u zbiegu wschodniej pierzei ul. 20 Stycznia 1920 roku i północnej al. A. Mickiewicza, pod numerem 2 (*36-37) trzykondygnacyjnym, wzniesionym w 1903 roku wg projektu arch. Rudolfa Kerna, stanowiącym do 1945 roku własność Landwirtschaflicher Zentra-lverband in Polen oraz Deutscher Wohlfarhtsbund in Polen, mieszkali znani działacze niemieckiej mniejszości narodowej: w latach 1922-1937 poseł na sejm II Rzeczpospolitej Richard Theodor Albert Marceli Kurt Graebe (1874-1952) oraz Hans Joachim Peter Kohnert (1905-1972), przewodniczący Deutscher Vereinigung für Westpolen. W okresie okupacji mieściły się m.in. siedziby przybudówki NSDAP: lokalna niemiecka organizacja charytatywna - Nationalsocialistisches VoIkswohlfartht (NSV) - Narodowosocjalistyczna Pomoc Ludowa oraz Geschäftsstelle (oddział) NSDAP. Sąsiedni budynek nr 4 zbudowany w latach 50. XX w. stanął na wolnym placu, należącym przed II wojną światową do związku niemieckiego. Pod nr 6 (*35), w eklektycznym budynku, z wykorzystaniem form neobarokowych i modernistycznych, wzniesionym w latach 1911-12 wg projektu i pod kierownictwem przedsiębiorcy budowlanego Emila Heydemanna, mieszkał przez długie lata (1920-1939) zasłużony dla miasta i kultury polskiej dr Witold S. K. Bełza (1886-1955), bibliotekarz, literat, publicysta, działacz kultury, dyrektor Biblioteki Miejskiej w Bydgoszczy w latach 1920-1939 i 1945-1952. 

    Pod nr 8 (*34) w dwukondygnacyjnej willi, wzniesionej w latach 1906-1907 wg projektu spółki architektonicznej E. i G. Zillmanna, architektów z Charlottenburga (potwierdzonego przez arch. Rudolfa Kerna), mieściła się w latach 1921-1939 Prywatna Lecznica dla Kobiet ginekologa dra Jerzego Apoloniusza Glińskiego (1873-1939), zamordowanego przez Niemców w listopadzie 1939 roku oraz mieszkał i miał tu swą kancelarię adwokacką jego brat Stanisław Gliński. W okresie okupacji w domu mieściła się siedziba SA - Standarte und Brigade (paramilitarnych oddziałów NSDAP - Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników). W latach 1945-1948 budynek zajmowała Centrala Zbytu Produktów Przemysłu Węglowego, kierowana przez hr. Skrzyńskiego. W modernistycznym, trzykondygnacyjnym budynku nr 10, wybudowanym dla mistrza murarskiego i ciesielskiego Paula Böhma (na zapleczu mieściła się stajnia z 1908 roku jego projektu) mieszkali w okresie międzywojennym m.in. w mieszkaniu nr 1 kupiec Eugen Hoffmann, prowadzący składnicę węgla (hurt i detal) na przeciwległym narożniku z ul. Zamojskiego oraz mjr Jan Żychoń (m. 2) w latach 1930-1939 szef Ekspozytury nr 3 (Bydgoszcz) Oddziału II (wywiad i kontrwywiad) Sztabu Głównego WP i przemysłowiec inż. Jerzy Dziembowski (m. 6), a po II wojnie światowej znany działacz harcerski i turystyczny Zdzisław Zagłoba Zygler (1908-1971). 

 

Fot. 10

    Narożnikowy z ulicą Zamojskiego 4, czterokondygnacyjny dom z elementami secesji wybudowany został w latach 1906-1907 wg projektu i wykonania Viktora Petrikowskiego, mistrza ciesielskiego i przedsiębiorcy budowlanego, właściciela nieruchomości.
    Dopiero pod koniec II RP (w latach 1936-1937) zbudowano, w stylu międzywojennej architektury funkcjonalnej domy pod nr 39,41,43. Pierwsze dwa wzniesiono wg projektu arch. Jana Kossowskiego, pod nr 43 wg projektu budowniczego Leona Niestrawskiego. Dom pod numerem 37 zbudowany został dla pracowników administracji wojewódzkiej w latach 60. Mieszkali w nim m.in. Kazimierz Maludziński (1919-1983), prezydent m. Bydgoszczy w latach 1949-1950 i przewodniczący Miejskiej Rady Narodowej w latach 1950-1972, prof. dr Alfons Mykaj (1921-1988), ekonomista, w latach 1949-1979 pracownik Wojewódzkiej Komisji Planowania, a następnie kierownik bydgoskiego oddziału Instytutu Organizacji Zarządzania i Ekonomiki Przemysłu Budowlanego. W domu pod numerem 39, po II wojnie światowej mieszkali: dr Józef Jonscher (zm.1975), dr medycyny, mjr 16 p. uł. Wlkp., szef sanitarny Pomorskiej Brygady Kawalerii w kampanii wrześniowej, członek AK z żoną Joanną Jonscher-Witt , artystką-malarką i działaczką kultury. Blok mieszkalny pod nr 45 (*23) stojący na narożniku z ul. Karola Chodkiewicza zbudowano w latach sześćdziesiątych w stylu architektury funkcjonalnej tego okresu.
    W narożnikowym (ul. Zamojskiego 9) trzykondygnacyjnym domu nr 16 (*30), wzniesionym w 1910 roku wg projektu architekta Rudolfa Kerna jako dom własny, mieszkanie nr 3 zajmował od 1931 ppłk Jan Robert Kieżuń (1890-1970), pilot i działacz lotniczy, pierwszy komendant Bydgoskiej Szkoły Pilotów, a mieszkanie nr 5 Rudolf Krahl, były pierwszy dyrektor (z nominacji Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu) działającej w latach międzywojennych w Bydgoszczy Okręgowej Dyrekcji Poczt i Telegrafów, natomiast mieszkanie nr 5 w latach 1929-35 dyrektor banku Antoni Pampuch.

     Pod nr 18 (*29) w budynku z 1911 roku wybudowanym w stylu wczesnego modernizmu przez R. Kerna mieszkał wieloletni radca miejski Maksymilian Wache i hr. Stanisława Pruszyńska (1926) oraz w latach trzydziestych rodzina Raszewskich, Jan Raszewski, emerytowany wojskowy i jego syn Zbigniew (1925-1992), późniejszy profesor zwyczajny Instytutu Sztuki PAN, wykładowca historii teatru i dramatu w Wyższej Szkole Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie, autor publikacji "Pamiętnik Gapia. Bydgoszcz jaką pamiętam z lat 1930-1945". W latach 1951-77 mieszkał tu też nauczyciel i działacz społeczny Feliks Kaute (1904-1977), w latach 1951-1968 dyrektor I Państwowej Szkoły Ogólnokształcącej Stopnia Podstawowego i Licealnego (ob. I Liceum Ogólnokształcące im. C. K. Norwida) w Bydgoszczy.   

  

Fot. 11

    Jednolite stylowo domy pod numerami 20 i 22 (*26 i 27) wzniesione zostały w 1911 roku wg projektu i wykonania Alfreda Mielke.W domu pod nr 22 mieszkanie nr 2 zajmowała rodzina Raszewskich (po przeprowadzeniu się z domu nr 18). W mieszkaniu nr 6 mieszkał w latach 1936-1937 ks. ppłk. Wiktor Szyłkiewicz (1881-1939), kapelan i proboszcz bydgoskiego kościoła garnizonowego w latach 1922-1938, zamordowany w 1939 roku przez niemieckiego okupanta. Po wojnie w domu pod nr 22 mieszkał entuzjasta i propagator telewizji w Bydgoszczy inż. Karol Alchimowicz operator filmowy, korespondent "Dziennika Telewizyjnego". 

     

    W czterokondygnacyjnym domu pod nr 24 (*25) o zróżnicowanej i dużej wartości zabytkowej architekturze (wpisany do rejestru zabytków), zbudowanym w 1911 roku także wg projektu arch. R. Krahla, a którego właścicielem był do1920 roku Amerykanin, prowadzący interesy handlowe w ówczesnym państwie pruskim, mieszkało szereg postaci

Fot. 12

związanych z miastem m.in.: w latach 1923-1933 dr Stanisław Łabendziński (1880-1933) przyrodnik, pedagog, dyrektor Miejskiego Gimnazjum Matematyczno-Przyrodniczego im. M. Kopernika w Bydgoszczy, założyciel i pierwszy prezes Bydgoskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (tablica pamiątkowa na fasadzie kamienicy, 1990); w latach 1939-1940 i 1945-1960 inż. Kazimierz Madaliński (1869-1960), przedsiębiorca budowlany, realizator szeregu inwestycji melioracyjnych w mieście, w latach 1945-1950 Krzysztof Nowicki (1940-1997), poeta, prozaik, eseista, krytyk literacki, autor ponad dwudziestu książek indywidualnych, laureat wielu nagród za twórczość literacką; inż. Gwidon Januszkiewicz, arch. Maksymilian Jakob, rzeźbiarz Richard Schönrock. Frontem do ul. Chodkiewicza 14 (nr *37 ) stoi dom noszący dziś numer 26 (*24).

 

Fot. 13

    Na koniec garść osobistych wspomnień związanych z tą urokliwą niegdyś ulicą. Przy niej - pod numerem 24 w domu mojego dziadka inż. K. Madalińskiego - urodziłem się w 1932 roku i mieszkałem do połowy lat trzydziestych, a następnie w latach 1939-1940 do momentu wyrzucenia przez Niemców i ponownie w latach 1945-1965. Jej chodnikami chodziłem najpierw do Szkoły Powszechnej przy ul. Świętojańskiej, a następnie do Miejskiego Gimnazjum Matematyczno-Przyrodniczego im. M. Kopernika przy ul. Staszica, a potem, gdy z racji ideologicznych przeniesiono je na ulicę Nowodworską, "pod górkę" ul. Terasy na Szwederowo. Stąd też kierowałem swe kroki, studiując na UMK i UAM, by dopiero po zawarciu małżeństwa przenieść się na Osiedle Leśne. Dziś, gdy po wielu latach przechodzę nią czasem, żal mi tej atmosfery, która emanowała na jej mieszkańców. Tej ciszy, czystości i woni kwiatów przydomowych ogródków, obrzeżonych zabytkowymi parkanami. Nie tarasowały jej żadne samochody czy kontenery, nie tylko nie dodające uroku ulicy, ale wręcz ją szpecących i zatruwających powietrze. Nie było też obskurnych quasi-sklepów "imitujących" natrętnie swe funkcje. Ulica sprawia dziś wrażenie opuszczonej zarówno przez mieszkańców, jak i władze miasta, które w większym stopniu powinny dbać o ulice śródmiejskie i przywrócić im ich pierwotny charakter.

 

***

 

Fot. 14

Od Redakcji: Podobnie jak autor powyższego artykułu Pan Janusz Umiński mieszkałem przy tej ulicy w latach 1979-1990 i podobnie jak on mile wspominam moje lata dzieciństwa, które tam spędziłem. Na zdjęciu obok siedzę pierwszy od lewej strony razem z przyjaciółmi dzieciństwa na podwórku ówczesnej ulicy 24 stycznia 1945 roku nr 20.

 

Opisy zdjęć: 

 

Fot.1 

Autobus PKS skręca w ówczesną ulicę 24 Stycznia 1945 roku. Widoczna kultowa budka z lodami, która w 2014 roku została zlikwidowana. Rok 1977. Zdjęcie z archiwum rodzinnego

 

Fot.2

Zdjęcie wykonane z gondoli balonu, uważane za najstarsze zdjęcie lotnicze Bydgoszczy. Widoczny Park Kochanowskiego i sąsiadujące ulice. Rok 1911.  Z lotu ptaka. Bydgoszcz na fotografii lotniczej 1911-1945. Krzysztof Drozdowski Agencja Wydawnicza CB Warszawa 2018. Fotopolska.eu / labeo7

 

Fot.3

Gmach starostwa, ok. 1915 roku. Budynek został wybudowany w narożniku obecnych ulic J. Słowackiego i 20 stycznia 1920 r. w początkach XX w. na potrzeby bydgoskiego urzędu powiatowego. Funkcję starostwa pełnił w okresie międzywojennym. W latach 70. XX w. z powodu reformy administracyjnej obiekt przekazano Akademii Muzycznej

County office building, ca. 1915. The building was constructed in the corner of the present J. Słowackiego and 20 stycznia 1920 roku Streets for the needs of the Bydgoszcz county office in the early 20th century. It served as the county office in the interwar period. During the 1970's, as a result of the administrative reform, the building was handed over to the Academy of Music

 

Fot.4

Akademia Muzyczna w Bydgoszczy. Róg ulic Stycznia i Słowackiego. Rok 1977. Zdjęcie z archiwum rodzinnego

 

Fot.5

Lata 1910-1916. Widoczne budynki stoją (do dzisiaj) przy Goethestrasse (ul. 20 Stycznia 1920, kamienice od nr 5 do 9), a zieleń to fragment Bismarck Garten (park Jana Kochanowskiego). Fotopolska.eu / labeo7

 

Fot.6

Teatr Polski. Lata 70. XX w. Krajowa Agencja Wydawnicza 

 

Fot.7

Pomnik Henryka Sienkiewicza. Rok 1977. Zdjęcie z archiwum rodzinnego

 

Fot.8

Lata 1910-1917. Al. A. Mickiewicza. Narożna kamienica 20 Stycznia 1920 roku nr 17. Fotopolska.eu / mag

 

Fot.9

Ulica 20 stycznia 1920 roku. W czasie zaboru pruskiego ulica nazywała się Goethestraße. Obecna nazwa powstała na cześć wyzwolenia Bydgoszczy spod pruskiego jarzma.
Fot. Willy Kramer (1940-1942).

(red.) W latach 1945-1989 ulica nosiła nazwę 24 stycznia 1945 roku na pamiątkę wyzwolenia Bydgoszczy spod jarzma nazistowskich i hitlerowskich Niemiec przez Armię Czerwoną (ZSRR). W okresie okupacji niemieckiej siedziba jednej z przybudówek NSDAP

20 stycznia 1920 Street. When Bydgoszczy was annexed by Prussia, the street was known as Goethestraße. It owes its present name to the liberation of Bydgoszcz from the Pussian rule. Fot. Willy Kramer (1940-1942).

(red.) In 1945-1989 the name of the street was on January 24, 1945 in memory of the liberation from the occupancy Nazi Germany by the Red Army (Soviet Union). During the German occupation, the seat of one of the annexes of the NSDAP.

 

Fot.10

Na rogu Zamoyskiego i Stycznia nr 16. Rok 1977. Zdjęcie z archiwum rodzinnego 

 

Fot.11

Wnętrze klatki schodowej kamienicy pod numerem 20. Rok 2018. Zdjęcie z archiwum rodzinnego

 

Fot.12

Stycznia nr 22. Rok 1977. Zdjęcie z archiwum rodzinnego

 

Fot.13

Goethestrasse (20 Stycznia 1920). Widok od strony ulicy Chodkiewicza. Fotopolska.eu / mar  

 

Fot.14      

Przyjaciele z dzieciństwa na podwórku ówczesnej ulicy 24 stycznia 1945 roku nr 20. Rok 1988. Zdjęcie z archiwum rodzinnego      

Źródła: 

1) Kalendarz Bydgoski 1999, R.32, s.209

2) Wikipedia - https://en.wikipedia.org/wiki/20_Stycznia_1920_Street_in_Bydgoszcz 

3) "Dawno temu w Bydgoszczy - A Long Time in Bydgoszcz", redakcja Ewy Garbaciak i Krzysztofa Walentowskiego. Wyd. Quixi Media, Bydgoszcz. Fotografie 3 i 9

4) Zdjęcia z archiwum rodzinnego z roku 1977

5) Fotopolska.eu

Bydgoszcz wg Google

Street View to projekt firmy Google, który umożliwia nie tylko podróżowanie po świecie, ale również cofanie się w czasie. Dlatego ten album został poświęcony historycznym już zdjęciom Bydgoszczy, które pochodzą z tego portalu. Przyjemnych wrażeń.

 

1)

2)

3)

4)

5)

6)

7)

8)

9)

10)

11)

12)

13)

15)

16)

17)

18)

19)

Czapka uszatka

Czapka uszatka była wykonana z futra królika i pofarbowana. Osłaniała głowę przed mrozem i śniegiem, a także miała osłaniacze na poliki. To było wtedy bardzo popularne okrycie głowy.

Ulica 24 stycznia 1945 r. (dzisiaj 20 stycznia 1920 r.)

Zima stulecia 1978/1979

Archiwum Wspominaj Bydgoszcz  

Kto mieszkał na "stycznia" ?

  Ta ulica szczególnie zapadła mi w pamięci, ponieważ to był mój fyrtel z dzieciństwa. Jako młodego bydgoszczanina  intrygowała mnie data w nazwie ulicy, przy której mieszkałem. Dowiedziałem się później, od mojego Taty, że 24 stycznia 1945 roku upamiętniała wyzwolenie Bydgoszczy przez Wojsko Polskie i  Armię Czerwoną. Przed II wojną światową nosiła nazwę 20 Stycznia 1920 r., czyli datę powrotu Bydgoszczy do Macierzy i wkroczenia do Bydgoszczy Wojska Polskiego po 148 latach niewoli

(wyłączając okres Księstwa Warszawskiego). Po 1989 roku tę nazwę znowu przywrócono na 20 stycznia 1920 roku. W okresie pruskim ulica nosiła nazwę Goethestrasse, na cześć niemieckiego dramatopisarza, prozaika, uczonego, a także polityka Johanna Wolfganga von Goethego.

Goethestrasse - 20 Stycznia 1920 w Bydgoszczy

Początek XX w

Źródło: fotopolska.eu

  Jeszcze bardziej niż nazwy ulic fascynowało mnie jednak moje podwórko ulokowane w kwartale ulic: 20 stycznia, Zamoyskiego, Paderewskiego i Chodkiewicza. Interesowały mnie zwłaszcza tajemne przejścia z tych wszystkich ulic, bo wszystkie prowadziły na podwórze. Było tam momentami strasznie, szczególnie o zmroku. Więcej było jednak dobrej zabawy, niż strachu. Tęsknię za moim starym podwórkiem.

W poszukiwaniu rodzinnych korzeni

Pan Michał Czarnecki przysłał swoje rodzinne zdjęcia robione w Bydgoszczy i prosi nas o pomoc.

"Po moich narodzinach wyprowadziliśmy się do Gdańska. Teraz chciałbym wrócić do rodzinnych korzeni. Niestety, nie znam topografii Bydgoszczy, dlatego proszę o pomoc w ustaleniu  miejsc wykonania fotografii."

 Po prawej stronie ciocia Dorota z dziadkiem.

Data nieznana.

Ulica Jagiellońska przed budynkiem dzisiejszego Urzędu Wojewódzkiego.

Lokalizacja

 Po lewej ciocia Dorota z domu Czarnecka siostra
mojego pradziadka Feliksa. 

Drugiej osoby nie znam. Zdjęcie z 10 stycznia 1935 r.

Fotografia wykonana miejscu gdzie dzisiaj jest gmach Filharmonii Pomorskiej

lokalizacja

 Po prawej ciocia Dorota. Pani po lewej nie jest mi znana. 

Data również nieznana.

Ulica Gdańska

Lokalizacja

Dziadek Lech Czarnecki i najprawdopodobniej siostra mojego pradziadka .

Petronela z domu Czarnecka.

16 sierpnia 1941 r.

Widoczny budynek Sądu przy wałach Jagiellońskich.

Lokalizacja

Łuczniczka

Symbol miasta nad Brdą. Schowana gdzieś na boku, w towarzystwie teatru, parku i kultowej butki z lodami. Za jej plecami, na placu zabaw bawią się dzieciaki, z boku dobiegają dźwięki muzyki. To studenci Akademii Muzycznej ćwiczą przy otwartych oknach. Pewna znana artystka (mieszkała przy ul. 20 stycznia) słynęła z happeningów, których wdzięczną bohaterką była także pani z brązu. Pewnego dnia ta artystka ubrała postument w damskie ciuszki. Po tym wyczynie, jakoś tak przypadkiem przy okazji dnia wagarowicza, Łuczniczka jeszcze kilka razy dostawała stanik i majteczki w prezencie od wagarującej młodzieży. Od dawna nikt już jej nie ubierał. Co najwyżej chcą ją przenosić, że niby za mało godne jej miejsce, no i nie jest to miejsce jej pierwszego postoju.Jednak Łuczniczka pasuje pod teatrem.To nasze dzieciństwo, młodość i dorosłe życie.  Fotografie z 1977 roku.

źródło: zbiory prywatne

źródło: zbiory prywatne

Więcej informacji

Podwórko 1988

  W dzieciństwie intrygowała mnie data w nazwie ulicy, przy której mieszkałem. Dowiedziałem się później, od mojego Taty, że 24 stycznia 1945 roku upamiętniała wyzwolenie Bydgoszczy przez Wojsko Polskie i  Armię Czerwoną, a przed drugą wojną światową nosiła nazwę 20 Stycznia 1920 r., czyli datę powrotu Bydgoszczy do Macierzy i wkroczenia do Bydgoszczy Wojska Polskiego po 148 latach niewoli ( z tego wyłączając okres Księstwa Warszawskiego). Po 1989 roku tę nazwę znowu przywrócono na 20 stycznia 1920 roku. Jeszcze bardziej niż nazwy ulic fascynowało mnie jednak moje podwórko ulokowane w kwartale ulic: 20 stycznia, Zamoyskiego, Paderewskiego i Chodkiewicza. Interesowały mnie zwłaszcza tajemne przejścia z tych wszystkich ulic, bo wszystkie prowadziły na podwórze. Było tam momentami strasznie, szczególnie o zmroku. Więcej było jednak dobrej zabawy, niż strachu.

  źródło: zbiory prywatne

  Namiętnie graliśmy w piłkę nożną. Bramkami był garaż i dwa owocowe drzewa. Jedno wykończyliśmy. Mam to biedne, poobijane drzewko na archiwalnym zdjęciu. Garaż też ucierpiał. Zwykle dochodziło do sprzeczek z jego właścicielem, który słysząc uderzenia piłki w metalową konstrukcję, krzyczał z okna...
 Na podwórko zawsze wychodziłem z radością. Kar nie miałem wiele, ale zawsze bardzo bolało jak sterczałem w oknie obserwując kolegów, a ci mnie wołali. Największą frajdą, a zarazem dumą były wojny z sąsiednim podwórkiem. Ten dreszcz emocji. Nie zapomnę go nigdy. Oddzielał nas pas garaży. Rzucaliśmy się kamieniami ponad nimi. Cóż...Byli ranni... Dochodziło też do wojen domowych. A inne "zabawy"? Popularna gra w kapsle - tor zrobiony był stopą w piachu, kapsle jako żużlowi idole. Każdy kapsel miał przyklejoną flagę. Kręciło nas też łażenie po dachach - to robiliśmy najlepiej. Pamiętam, że sąsiadka doniosła mamie, że skaczę po dachach i dostałem żółtą kartkę :) Zorganizowaliśmy sobie wreszcie dyskotekę. Odtwarzacz Kasprzak i jechane. Michael Jackson był wtedy na fali.

 

Źródło Gazeta Wyborcza. Link do artykułu 

  Na zdjęciu z gazety wyborczej widać po lewej stronie ścianę przy której chowaliśmy nasze zmarłe domowe zwierzątka. Po zwierzątkach już dawno nie ma śladu. Na innych ścianach zachowały się do dziś napisy, nasze graffiti na ścianie: DISCO i inne. Szkoda, że dzisiaj wygląda tak katastrofalnie. Na tym placu znajdowały się huśtawki, drabinki i zjeżdżalnie.
 To było piękne dzieciństwo. W 1990 roku przygoda z ulicą 20 stycznia zakończyła się raz na zawsze. Ze smutkiem wyprowadziłem się do Fordonu. Tam tez miałem fajnych podwórkowych kumpli, ale te pierwsze wspomnienia są nie do zdarcia.

 Później przeczytałem książkę Zbigniewa Raszewskiego "Pamiętnik gapia. Bydgoszcz, jaką pamiętam z lat 1930-1945". Okazało się, że nasze dzieciństwa krzyżowały się w tej samej okolicy, ale w innym czasie.